Trong một ngôi nhà, nhiều chi tiết chỉ được chú ý sau khi gia đình đã chuyển vào ở: xe đặt ở tầng một, cửa cuốn đóng kín ban đêm, ổ điện quá tải trong bếp hay lối lên mái bị khóa. Thiết kế phòng cháy chữa cháy cho nhà ở nên bắt đầu từ cách sử dụng thực tế của gia đình, không chỉ từ việc mua một bình chữa cháy ở cuối quá trình hoàn thiện.
Mục tiêu là giảm khả năng phát sinh cháy, phát hiện sớm khi sự cố xảy ra và tạo điều kiện để người trong nhà rời khỏi khu vực nguy hiểm. Yêu cầu pháp lý khác nhau theo loại nhà, chiều cao, diện tích và công năng kết hợp. Nhà ở riêng lẻ thuần túy không thể được mặc định áp cùng một bộ yêu cầu như nhà cho thuê, nhà ở kết hợp kinh doanh hoặc công trình quy mô lớn.
Xác định công năng nhà trước khi chọn phương án
Một căn nhà chỉ để ở, một nhà vừa ở vừa bán hàng và một nhà chia nhiều phòng cho thuê có mật độ người, hàng hóa và nguồn nhiệt khác nhau. Số người thường trú, người ngủ ở các tầng, người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ cũng ảnh hưởng đến cách tổ chức lối đi. Thiết kế phòng cháy chữa cháy cho nhà ở vì thế phải mô tả rõ công năng từng tầng ngay từ đầu.
Nếu có khu để xe, kho, phòng làm việc hoặc bếp kinh doanh, cần xem chúng tiếp giáp không gian ở như thế nào. Một cầu thang mở nối trực tiếp tầng để xe với phòng ngủ phía trên có thể tạo đường lan truyền khói nhanh. Việc thay đổi công năng sau khi xây phải được rà soát lại điều kiện an toàn và thủ tục liên quan, không nên giữ nguyên phương án thiết kế cũ.
Tổ chức lối thoát nạn dễ nhận biết và dễ sử dụng
Lối thoát hiệu quả là lối người trong nhà có thể tiếp cận khi thiếu sáng, có khói và đang hoảng loạn. Hành lang không nên bị tủ giày, xe hoặc đồ dự trữ lấn chiếm. Cửa, khóa và cửa cuốn cần được cân nhắc để người ở bên trong có thể mở phù hợp với phương án thoát nạn. Khi bố trí phòng ngủ ở tầng cao, hãy hình dung đường đi từ giường đến nơi an toàn trong tình huống lối thông thường không sử dụng được.
Một số công trình có điều kiện làm lối tiếp cận thứ hai hoặc vị trí chờ cứu hộ; khả năng bố trí phải được kiến trúc sư khảo sát và đối chiếu quy định áp dụng. Không tự xem ban công, cửa sổ hay dây thoát hiểm là giải pháp thay thế đầy đủ cho lối thoát được thiết kế. Các chi tiết song sắt, cửa kính và mái che cũng có thể cản trở tiếp cận nếu không tính trước.
Khi tầng một vừa là chỗ để xe vừa là lối đi
Xe máy, pin và vật dụng chứa nhiên liệu tập trung ở tầng một có thể làm tăng mức độ rủi ro khi xảy ra sự cố. Cần bố trí thông gió, quản lý nguồn điện sạc, không che kín thiết bị bảo vệ điện và hạn chế chất dễ cháy nằm trên đường ra cửa. Vị trí cầu thang, vách ngăn và cửa giữa nơi để xe với không gian sinh hoạt cần được xem như một phần của phương án an toàn cháy.
Với nhà có nhiều người hoặc kinh doanh, việc tách không gian, trang bị và thẩm duyệt thiết kế về phòng cháy chữa cháy có thể phát sinh tùy trường hợp cụ thể. Chủ nhà nên xác định đúng đối tượng áp dụng theo Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cùng nghị định hướng dẫn hiện hành trước khi chốt bản vẽ.
Kiểm soát nguồn nhiệt trong bếp và hệ điện
Bếp là nơi tập trung thiết bị sinh nhiệt, dầu mỡ và nhiều ổ cắm. Bố trí bếp không chỉ quan tâm khoảng cách thao tác mà còn đến vị trí rèm, tủ, đường ống, vật liệu ốp và khả năng ngắt nguồn khi cần. Khu vực nấu phải có cách vệ sinh dầu mỡ và thông gió phù hợp. Không dùng một ổ kéo dài để cấp đồng thời cho nhiều thiết bị công suất lớn.
Hệ điện cần được tính tải theo thiết bị dự kiến sử dụng, phân chia mạch hợp lý và có thiết bị bảo vệ được chọn, lắp đúng. Đường dây âm tường, tủ điện, ổ cắm gần nước và điểm đấu nối của điều hòa, bếp, bình nước nóng phải được thiết kế phối hợp. Sau bàn giao, khi lắp thêm thiết bị lớn hoặc trạm sạc, gia chủ nên kiểm tra lại khả năng cấp điện thay vì đấu nối tạm.
Cảnh báo sớm và phương tiện xử lý ban đầu
Thiết bị báo khói, cảnh báo cháy hoặc bình chữa cháy chỉ hữu ích khi đặt đúng chỗ, người ở biết cách sử dụng và có lịch kiểm tra. Vị trí lắp cần xem xét tiếng chuông có nghe được ở phòng ngủ không, nguồn điện hoặc pin được duy trì thế nào và có dễ tiếp cận bình khi lửa chặn một hướng đi hay không. Thiết bị phải phù hợp khu vực dùng; bếp nấu có điều kiện phát sinh hơi và khói khác phòng ngủ.
Không nên dựa vào thiết bị xử lý ban đầu để chấp nhận một lối thoát bị khóa hoặc hệ điện thiếu an toàn. Khi đám cháy vượt khả năng kiểm soát, ưu tiên đưa người ra khỏi nơi nguy hiểm và gọi lực lượng chức năng. Việc tập cho các thành viên biết điểm hẹn, lối ra và cách báo động là phần sử dụng công trình mà bản vẽ không thể làm thay.
Chọn vật liệu và chi tiết hoàn thiện theo vị trí
Khái niệm vật liệu chống cháy dễ bị dùng quá rộng. Một vật liệu có kết quả thử nghiệm phản ứng với lửa, một cấu kiện có giới hạn chịu lửa và một cửa có cấu tạo chống cháy là các nội dung khác nhau. Không thể suy từ quảng cáo của một tấm vật liệu sang khả năng chống cháy của toàn bộ bức tường sau khi lắp đặt.
Tại khu vực yêu cầu phân tách cháy theo thiết kế, cần xem cả tường, cửa, khe hở, đường ống xuyên qua và phương án bịt kín. Nội thất, trần, rèm và vật liệu trang trí nên được chọn có thông tin kỹ thuật phù hợp với công năng và vị trí. Với nhà ở thuộc phạm vi áp dụng của quy chuẩn, giới hạn và cấu tạo phải được xác định theo hồ sơ thiết kế và quy chuẩn hiện hành, không áp một trị số chung cho mọi nhà.
Quy chuẩn nào áp dụng cho nhà ở riêng lẻ?
Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ có hiệu lực từ ngày 1/7/2025; Nghị định 105/2025/NĐ-CP hướng dẫn một số nội dung. QCVN 06:2022/BXD và Sửa đổi 1:2023 quy định phạm vi áp dụng theo loại và quy mô công trình. Đến tháng 10/2026, Bộ Xây dựng đã công bố văn bản hợp nhất; khi dùng hồ sơ, vẫn cần kiểm tra các văn bản gốc, sửa đổi và hiệu lực tại thời điểm thực hiện.
Điều này không có nghĩa nhà ở ngoài phạm vi một quy chuẩn cụ thể thì không cần bảo đảm an toàn cháy. Gia chủ và đơn vị thiết kế phải xác định đúng loại hình, diện tích, chiều cao, số tầng hầm, mục đích sử dụng kết hợp và yêu cầu pháp luật tương ứng. Nếu nhà thay đổi thành cơ sở kinh doanh hay cho thuê, điều kiện áp dụng có thể thay đổi đáng kể.
Những câu hỏi nên kiểm tra trên bản vẽ
Người trong phòng ngủ thoát theo hướng nào? Tầng một có nguy cơ chắn lối ra không? Cửa chính có thể mở khi mất điện không? Khu bếp, tủ điện và chỗ để xe được bố trí có kiểm soát nguồn nhiệt và vật dễ cháy không? Thiết bị cảnh báo có phát tín hiệu đến những nơi có người ngủ không? Những đường ống, hộp kỹ thuật xuyên qua khu vực cần phân tách được xử lý ra sao?
Danh sách câu hỏi giúp nhóm kiến trúc, kết cấu, cơ điện và nội thất trao đổi trên cùng một bản vẽ. Mỗi thay đổi ở cửa, vách hoặc công năng phòng đều nên được rà soát về an toàn cháy, thay vì để cuối công trình mới bổ sung thiết bị. Biện pháp kỹ thuật cụ thể phải do người có chuyên môn xác định theo hồ sơ và quy định áp dụng.
Từ thiết kế đến sử dụng an toàn
Thiết kế phòng cháy chữa cháy cho nhà ở không dừng ở việc hoàn tất thủ tục hoặc lắp thiết bị. Trong thi công, cần kiểm tra đúng chủng loại vật liệu, vị trí lắp, đường điện và các chi tiết đi xuyên kết cấu. Trước bàn giao, nên hướng dẫn gia đình vị trí ngắt điện, cách mở cửa khi khẩn cấp, thao tác với phương tiện ban đầu và lịch bảo trì.
VietLong House xem an toàn cháy là một đầu việc phải phối hợp cùng kiến trúc và cơ điện từ sớm. Nếu đang xây mới hoặc cải tạo nhà, hãy cung cấp công năng dự kiến của từng tầng, số người sử dụng và những thay đổi có thể xảy ra trong tương lai. Đó là cơ sở để đội ngũ cùng đơn vị chuyên môn xác định phương án phù hợp với ngôi nhà và quy định hiện hành.
